Βιβλιογραφία: Μαυριάς Κ., Παντελής Α., Σπυρόπουλος Φ.
Τι είναι το πολίτευμα;
Πολίτευμα είναι ο τρόπος που επιλέγει το κράτος να ασκήσει την εξουσία του, ο τρόπος με τον οποίο κυβερνάται το κράτος.
👉 Πολίτευμα είναι το σύστημα διακυβέρνησης ενός κράτους, ή αλλιώς, το σύστημα άσκησης των κρατικών εξουσιών σε ένα κράτος.
Υπάρχουν διάφορες διακρίσεις πολιτευμάτων με βάση διαφορετικά κριτήρια και διαφορετικές διδασκαλίες (Α). Το Σύνταγμά μας κατοχυρώνει το δημοκρατικό πολίτευμα. Το δημοκρατικό πολίτευμα στηρίζεται σε κάποιες οργανωτικές βάσεις, δηλαδή τα σημαντικότερα στοιχεία του που δεν περιλαμβάνονται όμως στη μορφή του (Β).
Α. Διακρίσεις πολιτευμάτων
Κατά την παραδοσιακή, αριστοτελική διδασκαλία
Η παραδοσιακή, αριστοτελική διδασκαλία κατηγοριοποιεί τα πολιτεύματα χρησιμοποιώντας δύο κριτήρια, ένα αριθμητικό και ένα ποιοτικό, δηλαδή (1) την αριθμητική συγκρότηση του κυρίαρχου οργάνου εξουσίας και (2) το συμφέρον υπέρ του οποίου το κυρίαρχο όργανο ασκεί την εξουσία. Όταν το κυρίαρχο όργανο ασκεί την εξουσία υπέρ του κοινού συμφέροντος τότε το πολίτευμα χαρακτηρίζεται ορθό, ενώ όταν το κυρίαρχο όργανο ασκεί την εξουσία υπέρ του ιδίου και όσων το απαρτίζουν, τότε γίνεται λόγος για παρέκβαση. Συνεπώς, με βάση αυτά τα δύο κριτήρια προκύπτουν τα κατωτέρω πολιτεύματα:
Αριθμητική Συγκρότηση | Ορθή μορφή | Παρέκβαση |
Ένας | Βασιλεία | Τυραννίδα |
Λίγοι | Αριστοκρατία | Ολιγαρχία |
Πολλοί | Πολιτεία (=Δημοκρατία) | Δημοκρατία (=Οχλοκρατία) |
Κατά τη σύγχρονη διάκριση
Με βάση διάφορα κριτήρια μπορούμε να διακρίνουμε διάφορα είδη πολιτευμάτων.
(α) Με κριτήριο την ελευθερία των ατόμων να συμβάλλουν στην παραγωγή των κανόνων δικαίου: δημοκρατία και αυταρχία.
👉δημοκρατία: τα άτομα μπορούν να συμμετέχουν στην παραγωγή των κανόνων δικαίου
👉αυταρχία: τα άτομα δεν μπορούν να συμμετέχουν στην παραγωγή των κανόνων δικαίου
(β) Με κριτήριο την έκταση της ρυθμιστικής αρμοδιότητας της κρατικής εξουσίας: φιλελεύθερο και ολοκληρωτικό
👉φιλελεύθερο: σε ένα φιλελεύθερο πολίτευμα η κρατική εξουσία επεμβαίνει και ρυθμίζει ορισμένα μόνο θέματα, αφήνοντας στην ιδιωτική αυτονομία τη δυνατότητα να ρυθμίσει τα περισσότερα
👉ολοκληρωτικό: σε ένα ολοκληρωτικό πολίτευμα η ιδιωτική αυτονομία είναι περιορισμένη και το κράτος επεμβαίνει και ρυθμίζει τα περισσότερα θέματα
(γ) Με κριτήριο τη νομιμότητα της διαδικασίας για την κατάκτηση της εξουσίας: πολυαρχικό και μη πολυαρχικό
👉πολυαρχικό (ή πλουραλιστικό): στο πολυαρχικό πολίτευμα η διεκδίκηση της κρατικής εξουσίας γίνεται με νόμιμο τρόπο και οι κυβερνώντες λογοδοτούν για την άσκηση της εξουσίας, ενώ οι ηττημένοι δεν υπόκεινται κυρώσεις. Αντίθετα, η ύπαρξη αντιπολίτευσης συνιστά απαραίτητο στοιχείο για την ορθή λειτουργία του πολιτεύματος.
👉μη πολυαρχικό (ή μονοαρχικό ή μονιστικό): στο μη πολυαρχικό πολίτευμα η διεκδίκηση της κρατικής εξουσίας δεν γίνεται με νόμιμο τρόπο και το πολίτευμα είναι ολοκληρωτικό.
(δ) Με κριτήριο τη συγκέντρωση της εξουσίας: αμιγές και μεικτό
👉αμιγές (συγκεντρωμένης εξουσίας): η κρατική εξουσία συγκεντρώνεται σε ένα μόνο άτομο ή σε μικρή μερίδα ατόμων
👉μεικτό (χωρισμού των εξουσιών): η κρατική εξουσία μοιράζεται στα χέρια περισσότερων ανθρώπων ή ομάδων
Συνηθέστεροι τύποι πολιτευμάτων
Κατά τη σύγχρονη διάκριση των πολιτευμάτων χρησιμοποιούμε την αριστοτελική διάκριση σε μονοκρατία (1), ολιγοκρατία (2), δημοκρατία (3) και προσθέτουμε μία επιπλέον διάκριση, τα μεικτά πολιτεύματα (4).
1. Μονοκρατία
Κλασικές μονοκρατίες: απόλυτη μοναρχία, τυραννίδα, προσωρινή δικτατορία
👉 απόλυτη μοναρχία: το πολίτευμα όπου ο μονάρχης είναι το κυρίαρχο όργανο εξουσίας. Ο μονάρχης δεν δεσμεύεται από κανόνες δικαίου, εκτός από αυτούς που θέτει ο ίδιος. Ο μονάρχης ασκεί "ελέω Θεού" εξουσία
👉 τυραννίδα: κυρίαρχο όργανο της εξουσίας είναι και πάλι ένα άτομο, το οποίο αποκτά την εξουσία αυθαίρετα
👉 προσωρινή δικτατορία: το πολίτευμα όπου η εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια ενός, σύμφωνα με τους ισχύοντες κανόνες (δηλαδή όχι αυθαίρετα), για περιορισμένο όμως χρονικό διάστημα για να αντιμετωπιστούν έκτακτες ανάγκες
Σύγχρονες μονοκρατίες: λαϊκή μονοκρατία, στρατιωτική δικτατορία
👉 λαϊκή μονοκρατία: η εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια ενός και η συγκέντρωση έχει μόνιμο και προσωπικό χαρακτήρα. Θεωρητικά ο ένας εκφράζει τον λαό, στην πράξη όμως η κρατική εξουσία επιβάλλεται με τη βία
👉 στρατιωτική δικτατορία: ο στρατός καταλαμβάνει την εξουσία και ένα πρόσωπο, το οποίο ξεχωρίζει από τον στρατό. Η εξουσία καταλαμβάνεται αυθαίρετα
2. Ολιγοκρατία
👉αριστοκρατία: την εξουσία ασκεί η αριστοκρατική τάξη, η οποία κατέχει μεγάλες ιδιοκτησίες γης
👉 τιμηματική ολιγοκρατία: εδώ το εκλογικό δικαίωμα εξαρτάται από ένα τίμημα, δηλαδή προκειμένου κανείς να είναι μέλος του εκλογικού σώματος οφείλει να καταβάλει ένα ποσό, να έχει ιδιοκτησία
3. Δημοκρατία
👉 άμεση δημοκρατία: το πολίτευμα όπου ο λαός ασκεί άμεσα την εξουσία (πρακτικά αυτή η μορφή δεν είναι δυνατή σε ένα σύγχρονο κράτος)
👉 αντιπροσωπευτική δημοκρατία: το πολίτευμα όπου ο λαός ασκεί την εξουσία μέσω των αντιπροσώπων του
Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία μπορεί να πάρει τις κατωτέρω μορφές:
👉 προεδρική δημοκρατία: το πολίτευμα όπου ο Πρόεδρος της χώρας είναι και αρχηγός του Κυβέρνησης και εκλέγεται από τον λαό. Η εκτελεστική εξουσία (η Κυβέρνηση) είναι ανεξάρτητη από την εμπιστοσύνη της Βουλής (το Κοινοβούλιο). Οι Υπουργοί εξαρτώνται από την εμπιστοσύνη του αρχηγού του Κράτους και όχι από την εμπιστοσύνη της Βουλής. Ο Πρόεδρος δεν μπορεί να παρεμβαίνει στο έργο της νομοθετικής λειτουργίας. Για παράδειγμα, προεδρικό είναι το πολίτευμα των Η.Π.Α.
👉προεδρευόμενη δημοκρατία: στο προεδρευόμενο πολίτευμα υπάρχει διάκριση μεταξύ του Προέδρου (ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, που δεν είναι και αρχηγός της Κυβέρνησης), ο οποίος δεν εκλέγεται από τον λαό και του αρχηγού της Κυβέρνησης, δηλαδή του Πρωθυπουργού, ο οποίος εκλέγεται από τον λαό. Εδώ, ο αρχηγός του Κράτους, δηλαδή ο Πρόεδρος (της Δημοκρατίας) θεωρείται ρυθμιστής του πολιτεύματος, εγγυητής της ομαλής λειτουργίας των συνταγματικών και πολιτειακών θεσμών και έχει συμβολική σημασία. Ο Πρόεδρος δεν έχει πολιτικές αρμοδιότητες και δεν έχει πολιτική ευθύνη. Είναι πολιτικά ανεύθυνος αφού καμία του πράξη δεν ισχύει ούτε εκτελείται χωρίς προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού. Η Κυβέρνηση εξαρτάται από την εμπιστοσύνη της Βουλής.
👉ημιπροεδρική δημοκρατία: εδώ υπάρχουν στοιχεία προεδρικής και προεδρευόμενης δημοκρατίας. Ο ΠτΔ εκλέγεται από τον λαό (όπως στο Προεδρικό πολίτευμα), αλλά η Κυβέρνηση εξαρτάται από τη Βουλή (όπως στο Προεδρευόμενο).
👉σύστημα Κυβερνώσας βουλής: το πολίτευμα όπου η Βουλή ασκεί τόσο τη νομοθετική, όσο και την εκτελεστική εξουσία
👉 βασιλευόμενη δημοκρατία: ο αρχηγός του Κράτους είναι ο βασιλιάς, συνεπώς δεν είναι αιρετός από τον λαό. Όπως συμβαίνει και με τον αρχηγό του Κράτους στο προεδρευόμενο πολίτευμα έτσι και εδώ, ο βασιλιάς δεν έχει ουσιαστικές αρμοδιότητες, αλλά έχει ρόλο ρυθμιστικό και συμβολικό. Επίσης, η Κυβέρνηση εξαρτάται από τη Βουλή και θεμέλιο του πολιτεύματος και πηγή της κρατικής εξουσίας είναι ο λαός. Βασιλευόμενη δημοκρατία έχει π.χ. η Αγγλία.
4. Μεικτά πολιτεύματα
👉 περιορισμένη (συνταγματική) μοναρχία: το πολίτευμα όπου ο μονάρχης περιορίζεται από το Σύνταγμα. Ο μονάρχης έχει το τεκμήριο αρμοδιότητας, δηλαδή έχει όλες τις αρμοδιότητες που το Σύνταγμα δεν αποδίδει ρητά σε άλλο όργανο (και φυσικά έχει και τις αρμοδιότητες που το Σύνταγμα αποδίδει ρητά στον μονάρχη).
👉 δυαδικός (ή ορλεανικός) κοινοβουλευτισμός: η Κυβέρνηση εξαρτάται από την εμπιστοσύνη του μονάρχη και του Κοινοβουλίου (δηλαδή από 2) και αν χάσει μία από αυτές πέφτει. Στην πράξη το κοινοβούλιο δεν είναι ισχυρό, αλλά αφοσιωμένο στον μονάρχη.
👉 δημοκρατικός καισαρισμός: ο αρχηγός του Κράτους ασκεί εξουσία στο όνομα του λαού που του την εμπιστεύεται με προσωπικό δημοψήφισμα. Ο "καίσαρας" εμφανίζεται ως ο εκλεκτός του λαού και εντολοδόχος του, αλλά στην πραγματικότητα συγκεντρώνει στα χέρια του όλη την εξουσία.
👉 κοινοβουλευτική μοναρχία: οι υπουργοί διορίζονται και παύονται από τον μονάρχη, αλλά χρειάζονται την εμπιστοσύνη της Βουλής, ο μονάρχης περιορίζεται από την Βουλή.
Β. Οργανωτικές βάσεις του δημοκρατικού πολιτεύματος
Οργανωτικές βάσεις του πολιτεύματος ονομάζονται τα σημαντικότερα στοιχεία του δημοκρατικού πολιτεύματος που δεν περιλαμβάνονται στη μορφή του και είναι η προστασία των ατομικών δικαιωμάτων (1), η αντιπροσωπευτική αρχή (2) και η αρχή της διάκρισης των εξουσιών (3).
Κατά άλλη κατηγοριοποίηση, οι οργανωτικές βάσεις του δημοκρατικού πολιτεύματος είναι η δημοκρατική αρχή (1), η αρχή της διάκρισης των εξουσιών (2), η αντιπροσωπευτική αρχή (3), η κοινοβουλευτική αρχή (4), η δικαιοκρατική αρχή (5), η αρχή του κοινωνικού κράτους (6) και η αρχή του πολυκομματισμού (7).
η προστασία των ατομικών δικαιωμάτων
Ένα πολίτευμα δεν είναι δημοκρατικό εφόσον δεν αναγνωρίζει και δεν προστατεύει τα ατομικά δικαιώματα των προσώπων. Το ίδιο το Σύνταγμά μας ορίζει ότι όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον λαό και ασκούνται υπέρ αυτού. Στο δημοκρατικό πολίτευμα τα κρατικά όργανα υποχρεούνται συνεπώς να σέβονται και να προστατεύουν τα δικαιώματα των πολιτών. Η υποχρέωση αυτή συνιστά και τη βασική διαφορά μεταξύ του δημοκρατικού και των λοιπών πολιτευμάτων.
(1) η δημοκρατική αρχή
Δημοκρατικό είναι το πολίτευμα εκείνο που αναγνωρίζει ως θεμέλιό του τον λαό, ο οποίος αποτελεί την πηγή και όλων των άλλων εξουσιών. Οι πολίτες συμμετέχουν στην άσκηση της εξουσίας μέσω της εκλογής των αντιπροσώπων τους και της άσκησης του δικαιώματος του εκλέγειν. Τα όργανα της νομοθετικής και της εκτελεστικής εξουσίας έχουν περιορισμένη χρονικά θητεία (καθώς σε αντίθετη περίπτωση θα είχαμε υπερσυγκέντρωση εξουσίας και πολίτευμα που θα προσιδίαζε σε μοναρχία). Οι αποφάσεις λαμβάνονται με πλειοψηφικές διαδικασίες (αρχή της πλειοψηφίας).
Σε ποιες διατάξεις του Συντάγματος κατοχυρώνεται η δημοκρατική αρχή;
-άρθρο 1 Σ, το οποίο κατοχυρώνει τη δημοκρατική μορφή του πολιτεύματος, αναγνωρίζει τη λαϊκή κυριαρχία ως θεμέλιό του και τον λαό ως πηγή όλων των εξουσιών
-άρθρο 29 Σ, το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα ίδρυσης και συμμετοχής σε πολιτικό κόμμα και τη διαφάνεια στη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων
-άρθρο 51 Σ και άρθρο 55 Σ που κατοχυρώνουν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι
-τα άρθρα στα οποία κατοχυρώνεται η λήψη αποφάσεων με πλειοψηφικές διαδικασίες
-τα άρθρα στα οποία κατοχυρώνεται η χρονικά περιορισμένη θητεία των οργάνων της εκτελεστικής και της νομοθετικής εξουσίας (άρθρο 30, άρθρο 53)
-το άρθρο 110 Σ που απαγορεύει την αναθεώρηση των άρθρων που κατοχυρώνουν τη δημοκρατική μορφή του πολιτεύματος
(2) η αρχή της διάκρισης των εξουσιών
Σύμφωνα με την αρχή της διάκρισης των λειτουργιών η κρατική εξουσία διαχωρίζεται σε επιμέρους λειτουργίες/ εξουσίες, τη νομοθετική, την εκτελεστική και τη λειτουργική και η άσκηση κάθε μίας από αυτές ανατίθεται σε διαφορετικό όργανο. Η διάκριση των εξουσιών μπορεί να είναι χαλαρή ή αυστηρή.
σύστημα αυστηρής διάκρισης των λειτουργιών: όταν η διάκριση των λειτουργιών είναι αυστηρή τότε κάθε όργανο του κράτους ασκεί την εξουσία του ανεξάρτητα από τα άλλα, οι αρμοδιότητες των οργάνων είναι αυστηρά καθορισμένες και διαχωρισμένες, το κάθε όργανο ασκεί την αρμοδιότητά του αποκλειστικά και δεν υπόκειται σε έλεγχο από άλλα όργανα.
σύστημα χαλαρής διάκρισης των λειτουργιών (διασταύρωση των λειτουργιών): εδώ επιτρέπεται όργανα μίας εξουσίας να ασκούν αρμοδιότητες που μπορεί να άπτονται άλλης εξουσίας ή μπορεί να επιτρέπεται ο έλεγχος ενός οργάνου από ένα άλλο.
Η αρχή της διάκρισης των λειτουργιών στο ελληνικό Σύνταγμα
Άρθρο 26 του Συντάγματος
1. H νομοθετική λειτουργία ασκείται από τη Bουλή και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.
2. H εκτελεστική λειτουργία ασκείται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και την Kυβέρνηση.
3. H δικαστική λειτουργία ασκείται από τα δικαστήρια· οι αποφάσεις τους εκτελούνται στο όνομα του Eλληνικού Λαού.
Νομοθετική Νομοθετική έναντι δικαστικής: 1. η Βουλή δίνει άδεια για την ποινική δίωξη βουλευτή (άρθρα 61 και 62 του Συντάγματος) 2. η Βουλή ασκεί ποινική δίωξη κατά των μελών της Κυβέρνησης Νομοθετική έναντι εκτελεστικής 1. η Βουλή εκλέγει τον ΠτΔ (που είναι όργανο της εκτελεστικής εξουσίας) 2. η Βουλή παρέχει ψήφο εμπιστοσύνης στην Κυβέρνηση (άρθρα 84 και 37 του Συντάγματος) 3. η Βουλή ασκεί ποινική δίωξη σε όσους διατελούν ή διετέλεσαν μέλη της Κυβέρνησης 4. η Βουλή κατηγορεί τον ΠτΔ για εσχάτη προδοσία ή για παραβίαση του Συντάγματος 5. η Βουλή ελέγχει το έργο της Κυβέρνησης μέσω του κοινοβουλευτικού ελέγχου |
Εκτελεστική Εκτελεστική έναντι νομοθετικής: 1. η Κυβέρνηση προτείνει τη διάλυση της Βουλής για ανανέωση της λαϊκής εντολής προκειμένου να αντιμετωπιστεί κρίσιμο εθνικό θέμα εξαιρετικής σημασίας (άρθρο 41 παρ. 2 του Συντάγματος) 2. η Κυβέρνηση έχει το δικαίωμα πρότασης νόμων (άρθρο 73 παρ. 1 του Συντάγματος) Εκτελεστική έναντι δικαστικής: 1. Η Κυβέρνηση επιλέγει τους Προέδρους των ανωτάτων δικαστηρίων της χώρας (άρθρο 90 παρ. 5 του Συντάγματος) 2. ο Υπουργός Δικαιοσύνης εγείρει πειθαρχική αγωγή κατά των ανώτατων δικαστών και ο Υπουργός Δικαιοσύνης μαζί με τα πειθαρχικά συμβούλια εγείρουν πειθαρχική αγωγή κατά των λοιπών δικαστών Ο ΠτΔ (ως όργανο της εκτελεστικής εξουσίας) έναντι της νομοθετικής: 1. συγκαλεί τη Βουλή σε τακτικές και έκτακτες συνόδους 2. αναστέλλει τις εργασίες των βουλευτικών συνόδων 3. διαλύει τη Βουλή κατά τη διακριτική του ευχέρεια 4. εκδίδει διατάγματα 5. εκδίδει πράξεις νομοθετικού περιεχομένου 6. δημοσιεύει την απόφαση για την κήρυξη της χώρας σε κατάσταση πολιορκίας Ο ΠτΔ (ως όργανο της εκτελεστικής εξουσίας) έναντι της δικαστικής: 1. απονέμει χάρη (άρθρο 47 παρ. 1 και 2 του Συντάγματος) 2. διορίζει τους δικαστές (άρθρο 88 παρ. 1 του Συντάγματος) |
Δικαστική Δικαστική έναντι νομοθετικής: 1. τα δικαστήρια ελέγχουν τη συνταγματικότητα των νόμων (άρθρο 93 παρ. 4, άρθρο 87 παρ. 1 του Συντάγματος) 2. το Α.Ε.Δ. μπορεί να ακυρώσει νόμο που κρίνει αντισυνταγματικό (άρθρο 100 παρ. 1 εδ. ε' του Συντάγματος) Δικαστική έναντι εκτελεστικής: 1. το ΣτΕ ακυρώνει παράνομες πράξεις της διοίκησης 2. το ΣτΕ και το ΕΣ είναι όχι μόνο δικαστήρια, αλλά και διοικητικά όργανα |
Σύμφωνα με την αντιπροσωπευτική αρχή η κρατική εξουσία ασκείται όχι άμεσα από τον λαό, αλλά από ένα σώμα αντιπροσώπων, το οποίο εκλέγει ο λαός. Η Βουλή εκπροσωπεί τον λαό, αλλά ασκεί τις αρμοδιότητές της ελεύθερα, χωρίς να δεσμεύεται από τις οδηγίες του λαού (=αρχή της ελεύθερης, όχι δεσμευτικής, εντολής).
👉 Αντιπροσωπευτικό είναι το σύστημα στο οποίο τους ανώτερους κανόνες δικαίου τους θέτει μια εκλεγμένη συνέλευση αντιπροσώπων του λαού με την στενή έννοια του όρου.
Όταν η εξουσία ασκείται άλλοτε από το σώμα των αντιπροσώπων και άλλοτε απευθείας από τον λαό, τότε το πολίτευμα χαρακτηρίζεται ημιαντιπροσωπευτικό.
Πότε το αντιπροσωπευτικό σύστημα είναι γνήσιο;
Οι προϋποθέσεις για τη γνησιότητα του αντιπροσωπευτικού συστήματος είναι πέντε: το σύνολο των ενεργών πολιτών να αναδεικνύει μία συνέλευση (1), η συνέλευση να αναδεικνύεται με εκλογή, που επαναλαμβάνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα (2), η εκλογή να έχει πολιτικό χαρακτήρα (δηλαδή η εντολή να είναι ελεύθερη, όχι επιτακτική) (3), το αντιπροσωπευτικό σώμα να λειτουργεί δημόσια (4), το αντιπροσωπευτικό σώμα να έχει αποφασιστική αρμοδιότητα (5).
Θεσμοί ημιαντιπροσωπευτικού χαρακτήρα του πολιτεύματος:
λαϊκή αρνησικυρία: τμήμα του λαού μπορεί να προκαλέσει δημοψήφισμα για την κατάργηση ορισμένου νόμου
λαϊκή πρωτοβουλία: το δικαίωμα πρότασης νόμων ανήκει και στον λαό
λαϊκή ανάκληση: τμήμα του λαού μπορεί να προκαλέσει δημοψήφισμα για την πρόωρη λήξη της θητείας αντιπροσώπου ή και ολόκληρης της Βουλής
το δημοψήφισμα: ο λαός εκφράζει τη βούλησή του σε ένα ερώτημα
Είδη δημοψηφισμάτων
Το δημοψήφισμα μπορεί να διακριθεί σε γνήσιο ή προσωπικό (1), αποφασιστικό ή γνωμοδοτικό (2), Συνταγματικό ή νομοθετικό (3), υποχρεωτικό ή προαιρετικό (4).
(1) γνήσιο και προσωπικό
Οι ανωτέρω διακρίσεις αφορούν το γνήσιο δημοψήφισμα. Γνήσιο είναι το δημοψήφισμα στο οποίο ο εκλογέας αποφασίζει ελεύθερα, χωρίς εξαναγκασμό. Προσωπικό είναι το δημοψήφισμα που διεξάγεται από ανελεύθερα καθεστώτα με σκοπό την επικύρωση μιας ήδη ληφθείσας απόφασης.
(2) αποφασιστικό και γνωμοδοτικό
Το δημοψήφισμα χαρακτηρίζεται αποφασιστικό αν με αυτό λαμβάνεται απόφαση και παράγεται κανόνας δικαίου, ενώ χαρακτηρίζεται γνωμοδοτικό αν με αυτό δεν λαμβάνεται απόφαση, αλλά χορηγείται απλά γνώμη για την παραγωγή κανόνα δικαίου.
(3) Συνταγματικό και νομοθετικό
Το δημοψήφισμα χαρακτηρίζεται Συνταγματικό αν ο κανόνας δικαίου που θα δημιουργηθεί με αυτό έχει Συνταγματική ισχύ και χαρακτηρίζεται νομοθετικό αν ο κανόνας δικαίου που θα παραχθεί με αυτό έχει ισχύ νόμου
(4) υποχρεωτικό και προαιρετικό
Το δημοψήφισμα χαρακτηρίζεται υποχρεωτικό αν ο κανόνας δικαίου που προβλέπει τη διεξαγωγή του ορίζει ότι η προσφυγή σε αυτό είναι υποχρεωτική, ενώ το δημοψήφισμα χαρακτηρίζεται ως προαιρετικό αν ο κανόνας δικαίου που προβλέπει τη διεξαγωγή του ορίζει ότι η προσφυγή σε αυτό είναι προαιρετική.
Το δημοψήφισμα κατά το άρθρο 44 παρ. 2 του Συντάγματος
Άρθρο 44 παρ. 2 του Συντάγματος2. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας προκηρύσσει με διάταγμα δημοψήφισμα για κρίσιμα εθνικά θέματα, ύστερα από απόφαση της απόλυτης πλειοψηφίας του όλου αριθμού των βουλευτών, που λαμβάνεται με πρόταση του Yπουργικού Συμβουλίου.Δημοψήφισμα προκηρύσσεται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας με διάταγμα και για ψηφισμένα νομοσχέδια που ρυθμίζουν σοβαρό κοινωνικό ζήτημα, εκτός από τα δημοσιονομικά, εφόσον αυτό αποφασιστεί από τα τρία πέμπτα του συνόλου των βουλευτών, ύστερα από πρόταση των δύο πέμπτων του συνόλου και όπως ορίζουν ο Kανονισμός της Bουλής και νόμος για την εφαρμογή της παραγράφου αυτής. Δεν εισάγονται κατά την ίδια περίοδο της Bουλής περισσότερες από δύο προτάσεις δημοψηφίσματος για νομοσχέδιο.Aν νομοσχέδιο υπερψηφιστεί, η προθεσμία του άρθρου 42 παράγραφος 1 αρχίζει από τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος.
α' περίπτωση - κρίσιμο εθνικό θέμα:
Αναφύεται κρίσιμο εθνικό θέμα 👉 πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου για την προκήρυξη δημοψηφίσματος 👉 λαμβάνεται απόφαση από τη Βουλή με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών (151/300) 👉 ο ΠτΔ προκηρύσσει το δημοψήφισμα με διάταγμα
β' περίπτωση - ψηφισμένο νομοσχέδιο για σοβαρό κοινωνικό ζήτημα:
Ψηφίζεται νομοσχέδιο για σοβαρό κοινωνικό ζήτημα (όχι δημοσιονομικό) 👉 κατατίθεται πρόταση δημοψηφίσματος από τα 2/5 του συνόλου των βουλευτών (120/300) 👉 λαμβάνεται απόφαση από τα 3/5 του συνόλου των βουλευτών (180/300) 👉ο ΠτΔ προκηρύσσει το δημοψήφισμα με διάταγμα
(4) η κοινοβουλευτική αρχή
Η Κυβέρνηση, τόσο κατά την εκλογή της, όσο και καθ' όλη τη διάρκεια της θητείας της, πρέπει να απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της Βουλής (αρχή της δεδηλωμένης).
Το θέμα είναι ότι, ενώ η Βουλή εκλέγεται από τον λαό και έτσι εξασφαλίζεται η δημοκρατική νομιμοποίησή της, η Κυβέρνηση δεν εκλέγεται απευθείας από τον λαό, αλλά διορίζεται. Έτσι, με την αρχή της δεδηλωμένης εξασφαλίζεται η δημοκρατική νομιμοποίηση και της Κυβέρνησης.
Που κατοχυρώνεται η κοινοβουλευτική αρχή στο Σύνταγμά μας;
-άρθρο 37 Σ, πρωθυπουργός διορίζεται ο αρχηγός του κόμματος που έχει λάβει την απόλυτη πλειοψηφία των κοινοβουλευτικών εδρών στις εκλογές
-άρθρο 37 παρ. 3, 4 Σ, διαδικασία διερευνητικών εντολών για τη διερεύνηση της δυνατότητας σχηματισμού κυβέρνησης που να απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της Βουλής
-άρθρο 84 παρ. 1 Σ, ψήφος εμπιστοσύνης της Βουλής προς την Κυβέρνηση
-άρθρο 84 παρ. 4-7 Σ, πρόταση δυσπιστίας και δυνατότητα της Βουλής να αποσύρει την εμπιστοσύνη της προς την Κυβέρνηση ή μέλος της
-άρθρο 85 Σ, κοινοβουλευτική ευθύνη και κοινοβουλευτικός έλεγχος
Άρθρο 37 του Συντάγματος - διαδικασία διερευνητικών εντολών
Όταν ένα κόμμα έχει συγκεντρώσει την απόλυτη πλειοψηφία των κοινοβουλευτικών εδρών (δηλαδή έχει από 151 έδρες και πάνω) τότε ο ΠτΔ θα διορίσει Πρωθυπουργό τον αρχηγό του κόμματος αυτό. Αν όμως κανένα κόμμα δεν έχει από 151 έδρες και πάνω τότε ο ΠτΔ θα δώσει εντολή διερεύνησης της δυνατότητας σχηματισμού κυβέρνησης. Ο ΠτΔ θα απευθυνθεί πρώτα στον αρχηγό του κόμματος που έχει την σχετική πλειοψηφία, θα του δώσει διερευνητική εντολή, η οποία διαρκεί 3 ημέρες. Σε περίπτωση που ο αρχηγός του κόμματος που διαθέτει τη σχετική πλειοψηφία δεν καταφέρει να σχηματίσει κυβέρνηση, τότε ο ΠτΔ δίνει διερευνητική εντολή στον αρχηγό του δεύτερου σε αριθμό εδρών κόμματος, η οποία διαρκεί 3 ημέρες. Αν ούτε αυτός καταφέρει να σχηματίσει κυβέρνηση που να απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της Βουλής, τότε ο ΠτΔ πάει και στον αρχηγό του τρίτου σε αριθμό εδρών κόμματος και δίνει και σε εκείνον διερευνητική εντολή, η οποία διαρκεί 3 ημέρες. Αν κόμματα είναι ισοδύναμα σε βουλευτικές έδρες, προηγείται εκείνο που έλαβε περισσότερες ψήφους στις εκλογές. Νεοσχηματισμένο κόμμα με κοινοβουλευτική ομάδα έπεται του παλαιότερου με ίσο αριθμό εδρών.
- Στο άρθρο 1 Σ, που ορίζει ότι όλες οι εξουσίες ασκούνται για τον λαό, όπως ορίζει το Σύνταγμα.
- Στο άρθρο 20 παρ. 1 Σ, που κατοχυρώνει το δικαίωμα δικαστικής προστασίας.
- Στο άρθρο 26 Σ, που κατοχυρώνει την αρχή της διάκρισης των λειτουργιών.
- Στο άρθρο 87 παρ. 2 Σ, που ορίζει ότι η δικαιοσύνη πρέπει να απονέμεται σύμφωνα με το Σύνταγμα και τους νόμους.
- Στο άρθρο 93 παρ. 4 Σ, που κατοχυρώνει τον έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων από τα δικαστήρια.
- Στο άρθρο 95 παρ. 1 α Σ, που κατοχυρώνει την αρμοδιότητα του ΣτΕ να ακυρώνει τις εκτελεστές πράξεις των διοικητικών αρχών για υπέρβαση εξουσίας ή παράβαση νόμου.
- Στο άρθρο 110 παρ. 1 Σ, που κατοχυρώνει τον αυστηρό χαρακτήρα του Συντάγματος.
Διατάξεις του Συντάγματος που κατοχυρώνουν κοινωνικά δικαιώματα
- Άρθρο 4 παρ. 1 Σ, δικαίωμα στην ισότητα
- Άρθρο 5 Σ και άρθρο 21 παρ. 3 Σ, δικαίωμα στην υγεία
- Άρθρο 5Α παρ. 2 Σ, δικαίωμα στην πληροφόρηση
- Άρθρο 8 Σ, δικαίωμα στον φυσικό δικαστή
- Άρθρο 10 Σ, δικαίωμα αναφοράς στις αρχές
- Άρθρο 16 Σ, δικαίωμα στην παιδεία
- Άρθρο 16 Σ, προαγωγή της τέχνης και της επιστήμης
- Άρθρο 20 Σ, δικαίωμα δικαστικής προστασίας
- Άρθρο 21 Σ, προστασία πολυτέκνων, αναπήρων, χήρες, ορφανά πολέμου
- Άρθρο 21 Σ, προστασία νεότητας, γήρατος, αναπηρίας, απόρων
- Άρθρο 21 Σ, απόκτηση κατοικίας για όσους την στερούνται
- Άρθρο 22 Σ, δικαίωμα στην εργασία
- Άρθρο 22 παρ. 5 Σ, δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση
- Άρθρο 24 Σ, προστασία περιβάλλοντος (φυσικό και ανθρωπογενές)
(7) η αρχή του πολυκομματισμού
Βασικό στοιχείο ενός δημοκρατικού πολιτεύματος είναι ο πλουραλισμός, δηλαδή η ύπαρξη, η ανοχή, αλλά και η προστασία πολλών και διαφορετικών απόψεων. Σε επίπεδο άσκησης κρατικής εξουσίας, πλουραλισμός εκδηλώνεται με την ύπαρξη πολλών κομμάτων.
- Άρθρο 29 Σ, που προβλέπει ότι Έλληνες πολίτες μπορούν να ιδρύουν και να συμμετέχουν σε πολιτικά κόμματα
- Άρθρο 37 Σ, διαδικασία διερευνητικών εντολών
- Άρθρο 68 παρ. 3 Σ και άρθρα 70, 71 Σ, οι κοινοβουλευτικές επιτροπές και τα Τμήματα της Βουλής συνιστώνται ανάλογα με τη δύναμη των κομμάτων